فهرست مطالب
سرطان قلب (Heart Cancer): انواع، علل، علائم و روشهای درمان
مقدمه: چرا سرطان قلب نادر است؟
وقتی صحبت از سرطان میشود، کمتر کسی فوراً به یاد «سرطان قلب» میافتد؛ و این بیدلیل نیست. سرطان قلب بسیار نادر است و اغلب زمانی تشخیص داده میشود که بیمار بهخاطر مشکل قلبی دیگر تحت بررسی قرار میگیرد. بیشتر تومورهای قلبی در واقع خوشخیم (غیرسرطانی) هستند و خودِ قلب بهندرت منشاء اصلی سرطان است.
بیشتر مواقع، سرطان از اندامی مانند ریه، پستان یا کلیه شروع شده و بعداً به قلب سرایت میکند
در مقاله ای کامل تهیه شده توسط تحریریه داروسازی در اینترنت (فارماوب) به سرطان قلب می پردازیم
یک نگاه کلی به تومورها و سرطان قلب
بهطور کلی تومورهای قلبی به دو گروه بزرگ تقسیم میشوند:
۱) تومورهای اولیه قلب (Primary Cardiac Tumors)
- مستقیماً در بافتهای قلب (درونپوشش، عضله، دریچهها یا کیسه اطراف قلب) شکل میگیرند.
- بسیار نادرند؛ در کمتر از ۱ مورد از هر ۵۰۰۰ نفر دیده میشوند و بیشتر آنها خوشخیم هستند
۲) تومورهای متاستاتیک یا ثانویه قلب (Metastatic/Secondary Cardiac Tumors)
- سرطان از عضو دیگر (مثل ریه، پستان، کلیه، خون، لنفاوی، پوست و…) به قلب میرسد
- همیشه بدخیم هستند و از نظر تعداد، بسیار شایعتر از سرطانهای اولیه قلباند؛ برخی گزارشها نشان میدهند که تومورهای متاستاتیک قلب ۳۰ تا ۴۰ بار بیشتر از تومورهای اولیه بدخیم قلب دیده میشوند
بهطور خلاصه:
- سرطان قلب به معنای رشد غیرقابلکنترل سلولها در خودِ قلب یا درگیری قلب توسط سرطانِ عضو دیگر است.
- اکثر «تومور قلب» که در تصویربرداریها پیدا میشوند، خوشخیم هستند؛ اما چون میتوانند جریان خون، ریتم یا عملکرد قلب را مختل کنند، از نظر بالینی بسیار مهماند
چرا سرطان قلب نسبت به سایر سرطانها کمتر است؟
قلب عمدتاً از بافتهای عضلانی و همبند تشکیل شده که سرعت تجدید (تقسیم سلولی) کمی دارند. سرطان معمولاً در بافتهایی رخ میدهد که سلولهایشان مرتب تقسیم میشوند، مثل پوشش داخلی اعضا (بافت پوششی یا اپیتلیال)؛ به همین دلیل سرطان ریه، پستان، روده و پوست بسیار شایعتر از سرطان قلب است
به بیان ساده:
-
سلولهای قلب کمتر «دستبهکار میشوند»، پس شانس جهش و سرطانی شدن آنها کمتر است.
-
از سوی دیگر، جریان خون بسیار شدید و مداوم در قلب، محیط مناسبی برای رشد تومور ایجاد نمیکند.
انواع سرطان قلب و تومورهای مرتبط
۱) تومورهای خوشخیم اولیه قلب (Noncancerous Primary Heart Tumors)
این تومورها سرطانی نیستند، اما چون میتوانند مسیر خون، دریچهها یا سیستم الکتریکی قلب را تحت تأثیر قرار دهند، گاهی خطرناک میشوند. مهمترین انواع عبارتاند از:
- میکسوم (Myxoma)
- شایعترین تومور خوشخیم اولیه قلب در بزرگسالان؛ حدود ۴۰ تا ۶۰٪ تومورهای خوشخیم قلبی در بزرگسالان میکسوم هستند
- اغلب در دهلیز چپ (حجره بالایی سمت چپ قلب) ایجاد میشود.
- میتواند باعث ایجاد خونلخته و آمبولی (رفتن تکههای تومور یا لخته به سایر اندامها، بهخصوص مغز و ایجاد سکته) شود
- رابدومیوم (Rhabdomyoma)
- شایعترین تومور خوشخیم قلب در نوزادان و کودکان است
- معمولاً چندتایی است و از خود عضله قلب منشاء میگیرد.
- اغلب با بیماری ژنتیکی «اسکلروز توبوروز» (Tuberous Sclerosis) همراه است
- فیبروما (Fibroma)
- توموری خوشخیم که از بافت فیبروزی قلب ایجاد میشود و بیشتر در کودکان دیده میشود
- معمولاً بهصورت یک توده تکی در دیواره عضله قلب ظاهر میشود.
- تومورهای دیگر:
- لیپوم (تومور چربی)، همانژیوم (تومور عروقی)، فیبروالستوم پاپیلاری (روی دریچهها)، پاراگانگلیوما و تومورهای دیگر که خیلی کمتر دیده میشوند
۲) سرطانهای اولیه قلب (Malignant Primary Heart Tumors / Primary Heart Cancer)
سرطانهای واقعی که خودِ قلب منشاء آنهاست بسیار نادر و عمدتاً از نوع «سارکوما» هستند. مهمترین انواع:
- آنژیوسارکوم (Angiosarcoma)
- شایعترین سرطان اولیه قلب در بزرگسالان
- اغلب در دهلیز راست (حجره بالایی سمت راست) شروع میشود و میتواند کیسه اطراف قلب (پریکارد) را نیز درگیر کند
- نسبتاً پرخطر است و تمایل به گسترش سریع دارد.
- سایر سارکومهای قلبی
- رابدومیوسارکوما (بهخصوص در کودکان)، فیبرrosarcoma، لپومیوسارکوما، لیپوسارکوما و… هم میتوانند در قلب ایجاد شوند اما بسیار نادر هستند
- مسوتلیومای قلبی و لنفوم اولیه قلب
- مسوتلیوما میتواند از کیسه اطراف قلب منشاء بگیرد؛ لنفوم اولیه قلب نیز بسیار نادر است
۳) سرطانهای ثانویه یا متاستاتیک قلب (Secondary Heart Cancer)
این گروه از نظر تعداد شایعتر از سرطانهای اولیه قلب است. یعنی خودِ قلب منشاء سرطان نیست، اما سرطان از جای دیگر به قلب آمده است
- شایعترین منابع متاستاز به قلب:
- سرطان ریه
- سرطان پستان
- سرطان کلیه
- سرطان پوست (ملانوم)
- سرطانهای خون و لنفاوی (لوسمی و لنفوم)
- محل درگیری:
- پریکارد (کیسه دور قلب)، عضله قلب (میوکارد)، دریچهها یا عروق بزرگ.
در این شرایط، درمان عمدتاً بر اساس نوع سرطان اصلی و گسترش آن در بدن برنامهریزی میشود، و قلب به عنوان یکی از اعضای درگیر شده در نظر گرفته میشود
مطالبی که شاید علاقمند باشید:
نورالینک (Neuralink): انقلاب در ارتباط مغز و کامپیوتر، از درمان بیماریها تا تعالی انسانی
خطرات پدیده «دکتر گوگل» یا خوددرمانی با گوگل یا سایبرکندریا و تشخیص اشتباه
علائم سرطان قلب: چه چیزهایی باید جدی گرفته شوند؟
علائم سرطان قلب میتواند بسیار متنوع باشد و اغلب شبیه سایر بیماریهای قلبی. بسیاری از تومورهای قلبی، مخصوصاً در مراحل اولیه، علامت خاصی ندارند و بهصورت تصادفی در تستهایی مثل اکوکاردیوگرافی برای دلایل دیگر پیدا میشوند
۱) علائم شایع مرتبط با اختلال عملکرد قلب
- تنگی نفس بهویژه هنگام فعالیت یا دراز کشیدن
- خستگی شدید و ناتوانی از انجام کارهای روزمره
- تورم پاها، مچ پا و گاهی شکم
- احساس تپش قلب، تند شدن ضربان یا نامنظم بودن ریتم (آریتمی)
- درد یا فشار قفسه سینه
- سرگیجه و غش (سنکوپ)
این علائم میتوانند نشانه نارسایی قلبی یا مسدود شدن جریان خون توسط تومور باشند
۲) علائم ناشی از درگیری دریچهها یا سیستم الکتریکی قلب
- سوتکشیدن قلب (سوفل) در معاینه
- حملات تپش قلب یا احساس افت ضربان
- episodes از غش و سرگیجه مکرر
۳) علائم ناشی از درگیری پریکارد و تجمع مایع
- درد قفسه سینه که تغییر با وضعیت دارد
- تنگی نفس پیشرونده
- علائم نارسایی قلبی بهدلیل فشار روی قلب
- در این موارد ممکن است نیاز به تخلیه مایع پریکارد (پریکاردیوسنتز) باشد.
۴) علائم ناشی از انتشار (متاستاز) سرطان قلب
گاهی اولین علامت، ناشی از انتشار سرطان به سایر نقاط بدن است. برای مثال:
- درد مزمن کمر
- سردرگمی، مشکلات حافظه یا تغییر وضعیت ذهنی
- خونآلوده شدن سرفه (hemoptysis)
- نشانههای عصبی مثل ضعف یک طرفه بدن یا اختلال صحبت کردن در صورت درگیری مغز
در کودکان، علائم مهمی که والدین باید به آنها توجه کنند عبارتاند از:
- تغییر ریتم قلب
- تنگی نفس، مخصوصاً هنگام دراز کشیدن
- درد یا احساس سنگینی وسط سینه
- سرفه مزمن
- غش، سرگیجه، ضعف یا خستگی غیرعادی
- تورم پاها، مچ پا یا شکم
- علائم سکته مثل ناگهانی شدن ضعف صورت، دست یا پا، اختلال صحبت یا مشکلات بینایی
علل و عوامل خطر سرطان قلب
علت دقیق بسیاری از سرطانهای اولیه قلب هنوز کاملاً شناخته نشده است. با این حال، چند نکته مهم وجود دارد:
- عوامل ژنتیکی:
- برخی جهشهای ژنتیکی (مثل جهش در ژن POT1) میتوانند خطر ابتلا به آنژیوسارکوم قلب را افزایش دهند. این جهش میتواند بهصورت ارثی در خانواده منتقل شود
- در کودکان، رابدومیوم اغلب با بیماری «اسکلروز توبوروز» همراه است، که یک اختلال ژنتیکی چندسیستمی است
- سندرم کارنی (Carney Complex) میتواند خطر برخی تومورهای خوشخیم مثل میکسوم را افزایش دهد
- عوامل محیطی و اکتسابی:
- قرار گرفتن در معرض پرتو (مانند پرتودرمانی قبلی در ناحیه قفسه سینه) میتواند خطر برخی تومورهای قلبی را افزایش دهد
- مواجهه با برخی سموم و مواد شیمیایی بهویژه در محل کار مطرح شده است، اما شواهد هنوز قطعی نیست
- سیگار کشیدن و داشتن ایدز (AIDS) در برخی مطالعات بهعنوان عوامل احتمالی خطر ذکر شدهاند، اما دادهها محدود است
- از نظر آماری:
- سرطان قلب کمی بیشتر در مردان و در گروه سنی ۳۰ تا ۵۰ سال دیده میشود، با این حال تفاوت بین زن و مرد بسیار زیاد نیست
مطالب مفید:
درمان یبوست در بیماران مزمن کلیوی
هوش مصنوعی میتواند تجویز دارو برای بیماریهای قلبی را متحول کند!
نکته مهم:
- در اکثر موارد، ارتباط واضحی بین یک عامل مشخص و بروز سرطان قلب پیدا نمیشود؛ بنابراین در بسیاری از بیماران، علت مشخصی شناسایی نمیشود.
روشهای تشخیص سرطان قلب
بهخاطر نادر بودن سرطان قلب و غیراختصاصی بودن علائم، تأخیر در تشخیص شایع است. پزشک بر اساس معاینه، شرح حال و تستهای تصویربرداری و آزمایشگاهی به دنبال تومور قلبی میگردد
مهمترین روشهای تشخیصی:
۱) معاینه بالینی و بررسی سابقه پزشکی
- شنیدن سوفل قلب، بررسی علائم نارسایی قلبی، آریتمی و علائم سیستمیک (تب، کاهش وزن، خستگی) و سابقه خانوادگی تومور یا سرطان
۲) آزمایش خون
- شمارش کامل خون (CBC) برای بررسی کمخونی، علائم عفونت یا تغییرات ناشی از سرطان
۳) رادیوگرافی قفسه سینه (Chest X‑ray)
- میتواند بزرگ شدن قلب، وجود مایع در پریکارد یا تودهها را بهصورت اولیه نشان دهد
۴) الکتروکاردیوگرام (EKG)
- برای بررسی ریتم قلب، تغییرات الکتریکی و علائم ایسکمی یا اختلال هدایت
۵) اکوکاردیوگرافی (اکو قلب)
- مهمترین و اولین تست تصویربرداری برای تومورهای قلبی است.
- با استفاده از امواج صوتی، ساختار قلب، دریچهها و وجود توده یا مایع اطراف قلب را بهخوبی نمایش میدهد
- گاهی از «اکوکاردیوگرافی از طریق مری» (Transesophageal Echo) برای دید بهتر استفاده میشود
۶) سیتی اسکن (CT) و امآرآی (MRI) قلب
- CT با تزریق ماده حاجب و MRI قلب جزئیات دقیقی از اندازه، محل و نوع تومور و میزان درگیری بافتهای اطراف ارائه میدهند
- این روشها برای تمایز تومورهای خوشخیم و بدخیم و برنامهریزی جراحی بسیار مهماند.
۷) آنژیوگرافی و کاتتریزاسیون قلب
- برای بررسی آناتومی عروق کرونر و گاهی نمونهبرداری از تومور به کار میرود
۸) PET Scan
- در برخی موارد برای ارزیابی metastasis یا فعالیت متابولیک تومور استفاده میشود
۹) بیوپسی (نمونهبرداری)
- برخلاف تومورهای سایر اندامها، بیوپسی قلب بهدلیل خطر، کمتر انجام میشود و اغلب تشخیص با ترکیب اطلاعات تصویربرداری و بالینی انجام میشود، مگر در موارد خاص
روشهای درمان سرطان قلب
درمان سرطان قلب به نوع تومور (اولیه یا ثانویه، خوشخیم یا بدخیم)، محل، اندازه، میزان انتشار و وضعیت عمومی بیمار بستگی دارد. معمولاً یک تیم چندتخصصی شامل متخصص قلب، جراح قلب، آنکولوگ و در صورت نیاز متخصصین دیگر تصمیمگیری میکنند
۱) جراحی (Surgical Resection)
- برای تومورهای خوشخیم:
- برداشت کامل تومور اغلب منجر به درمان قطعی میشود، بهخصوص اگر تومور کوچک و در دسترس باشد
- در برخی تومورهای بزرگ، ممکن است فقط بخشی از تومور که جریان خون را مسدود کرده برداشته شود تا عملکرد قلب بهتر شود.
- برای سرطانهای اولیه قلب (مثل سارکوما):
- اگر امکان برداشت کامل وجود داشته باشد، جراحی میتواند عمر بیمار را افزایش دهد، اما عملها بسیار پیچیده هستند و بهتر است در مراکز تخصصی انجام شوند
- در موارد خاص، تکنیک «اتوترانسپلنتاسیون» به کار میرود: قلب بیمار خارج شده، تومور خارج از بدن برداشته میشود و دوباره قلب در جای خود دوخته میشود
- برای سرطانهای ثانویه:
- معمولاً جراحی روی خود قلب انجام نمیشود مگر برای مشکلات خاص مثل تخلیه مایع پریکارد یا برداشتن تودههای جدا شده که خطر آمبولی دارند
۲) پیوند قلب و قلب مصنوعی
- در برخی تومورهای بدخیم محدود که امکان برداشت کامل وجود ندارد، یا در تومورهای خوشخیم بسیار پیشرفته، پیوند قلب در نظر گرفته میشود
- استفاده از قلب مصنوعی یا دستگاههای کمکونتریکولار (LVAD) نیز در شرایط خاص مطرح است
- این گزینهها بهدلیل کمبود اهداکننده و ریسک بالا، فقط در مراکز بسیار تخصصی و برای تعداد محدودی از بیماران انجام میشود.
۳) شیمیدرمانی (Chemotherapy)
- در سرطانهای اولیه بدخیم قلب (مانند سارکوما)، شیمیدرمانی ممکن است قبل یا بعد از جراحی برای کوچککردن تومور یا کاهش خطر عود استفاده شود
- در سرطانهای ثانویه، درمان شیمیدرمانی عمدتاً بر اساس نوع سرطان اصلی است (مثلاً ریه، پستان و…) و هدف کنترل بیماری در سراسر بدن، از جمله قلب است
۴) پرتودرمانی (Radiation Therapy)
- پرتودرمانی میتواند برای کاهش اندازه تومور یا کنترل درد و علائم استفاده شود، بهخصوص در تومورهایی که قابل جراحی کامل نیستند
- بهدلیل حساسیت بافتهای قلبی، پرتودرمانی باید با دقت بسیار و تکنیکهای مدرن انجام شود تا آسیب به قلب کمینه شود
۵) درمانهای حمایتی و مدیریت عوارض
- تخلیه مایع پریکارد (Pericardiocentesis)
- در صورت تجمع مایع زیاد اطراف قلب و ایجاد فشار، با واردکردن یک سوند از طریق پوست، مایع تخلیه شده و ممکن است داروهایی داخل فضای پریکارد تزریق شود
- کنترل آریتمی و نارسایی قلبی
- استفاده از داروها، دستگاههای ضربانساز (Pacemaker) یا درمانهای دیگر برای مدیریت اختلالات ریتم و نارسایی قلبی.
- مدیریت درد، تهوع، خستگی و عوارض جانبی درمان
- مراقبت حمایتی (Palliative Care) نقش مهمی در بهبود کیفیت زندگی بیماران دارد، بهویژه در بیماریهای پیشرفته
۶) کارآزماییهای بالینی (Clinical Trials)
با توجه به نادر بودن سرطان قلب، بسیاری از بیماران میتوانند در کارآزماییهای بالینی شرکت کنند که هدف آنها ارزیابی روشهای جدید درمانی است
پیشآگهی (Prognosis) سرطان قلب
پیشآگهی سرطان قلب به موارد زیر بستگی دارد:
- نوع تومور (خوشخیم یا بدخیم، اولیه یا ثانویه)
- محل و اندازه تومور
- امکان جراحی کامل یا نه
- میزان انتشار به سایر اندامها
بهطور کلی:
- تومورهای خوشخیم اولیه (مثل میکسوم)
- اغلب پس از جراحی کامل، پیشآگهی بسیار خوبی دارند و میتوانند بهطور کامل درمان شوند
- سرطانهای اولیه قلب (Primary Heart Cancer)
- درمان آنها دشوار است و احتمال عود و انتشار بالاست
- آمارها نشان میدهد:
- میانگین امید به زندگی بدون جراحی حدود ۶ ماه پس از تشخیص است.
- اگر جراحی امکانپذیر باشد، بسیاری از بیماران بیش از یک سال و در برخی موارد چند سال زنده میمانند.
- نرخ بقا در سرطان اولیه قلب در سال اول حدود ۵۰٪، در سال سوم حدود ۲۴٪ و در سال پنجم حدود ۱۹٪ است
- سرطانهای ثانویه قلب (Metastatic Heart Cancer)
- پیشآگهی کلی به پیشآگهی سرطان اولیه و میزان گسترش آن در بدن بستگی دارد و معمولاً ضعیف است، زیرا درگیری قلب اغلب نشانه پیشرفت بالای بیماری است
چه زمانی سریعاً به پزشک مراجعه کنیم؟
اگر هر یک از علائم زیر را تجربه میکنید، بهویژه اگر ناگهانی و غیرقابلتوضیح باشند، حتماً در اسرع وقت به پزشک مراجعه کنید:
- تنگی نفس جدید یا بدتر شدندهنده، بهخصوص در حالت استراحت یا دراز کشیدن
- درد، فشار یا احساس سنگینی در قفسه سینه
- احساس تپش قلب نامنظم، بسیار سریع یا افت ناگهانی ضربان
- غش، سرگیجه شدید یا از دست دادن هوشیاری
- تورم جدید و پیشرونده در پاها، مچها یا شکم
- سرفههای خونی
- سردرگمی ناگهانی، مشکلات گفتاری، ضعف یکطوده بدن یا علائم شبیه سکته
- کاهش وزن ناخواسته همراه با خستگی و تعریق شبانه
جمعبندی و نکات کلیدی
- سرطان قلب بسیار نادر است؛ بیشتر تومورهای قلبی خوشخیم و اکثر درگیریهای بدخیم قلب ناشی از متاستاز از سایر اعضاست.
- مهمترین سرطان اولیه قلب در بزرگسالان «آنژیوسارکوم» و شایعترین تومور خوشخیم «میکسوم» است؛ در کودکان نیز رابدومیوم و فیبروما اهمیت زیادی دارند
- علائم میتوانند شبیه نارسایی قلبی، آریتمی، درد قفسه سینه و تنگی نفس باشند؛ در کودکان تغییر ریتم قلب، تنگی نفس هنگام دراز کشیدن، تورم و علائم سکته هشداردهندهاند
- تشخیص با ترکیب معاینه، اکوکاردیوگرافی، سیتی اسکن، امآرآی و سایر تستها انجام میشود
- درمان شامل جراحی، شیمیدرمانی، پرتودرمانی، پیوند قلب و مراقبتهای حمایتی است و بسته به نوع تومور و وضعیت بیمار تنظیم میشود
- اگرچه سرطان قلب ترسناک به نظر میرسد، تشخیص زودهنگام، مراجعه به تیم تخصصی و پیگیری منظم میتواند شانس کنترل بیماری و بهبود کیفیت زندگی را افزایش دهد.
منابع معتبر مورد استفاده
- Cleveland Clinic – Heart Cancer: Symptoms & Treatment
- StatPearls – Cardiac Cancer (NCBI Bookshelf)
- Merck Manual – Overview of Heart Tumors
- National Cancer Institute (NCI) – Childhood Cardiac (Heart) Tumors Treatment
- JACC CardioOncology – Cardiac Tumors: State-of-the-Art Review
کلمات کلیدی:
سرطان قلب، تومور قلبی، انواع سرطان قلب، علائم سرطان قلب، درمان سرطان قلب، آنژیوسارکوم قلب، تومورهای اولیه و متاستاتیک قلب، سرطانهای ثانویه قلب
